డిజిటల్ యుగంలో మన జ్ఞాపకాలు, ఫోటోలు, పత్రాలు అన్నీ క్లౌడ్‌లోనే దాగి ఉంటున్నాయి. అయితే ఒక వ్యక్తి చనిపోతే వారి డిజిటల్ డేటా పరిస్థితి ఏమిటి? దీనికి సమాధానంగా గుజరాత్‌లోని గాంధీనగర్ సివిల్ కోర్టు ఒక చారిత్రాత్మక తీర్పునిచ్చింది
కేసు నేపథ్యం ఏమిటి?
శైశవ్ దినేష్‌భాయ్ షా అనే వ్యక్తి ఏప్రిల్ 24, 2025న ఎటువంటి విల్లు (Will) రాయకుండా ఆకస్మికంగా మరణించారు. ఆయన మరణం తర్వాత, ఆయన భార్య సాధన (58 సం||), కుమార్తె సుర్ షా (33 సం||) తమ తండ్రి ఉపయోగించిన ఐఫోన్ 13 ప్రో మాక్స్ లోని డేటా మరియు దానికి అనుసంధానించబడిన ఐక్లౌడ్ అకౌంట్ యాక్సెస్ కోసం ప్రయత్నించారు. ఆ ఐక్లౌడ్ అకౌంట్‌లో కుటుంబానికి ఎంతో విలువైన ఫోటోలు, వీడియోలు, పత్రాలు మరియు కాంటాక్ట్‌లు ఉన్నాయి.
యాపిల్ సంస్థను సంప్రదించగా, వారు భద్రతా కారణాల దృష్ట్యా సాధారణంగా డేటా యాక్సెస్ ఇవ్వలేమని, కోర్టు నుండి నిర్దిష్టమైన ఉత్తర్వులు (Letters of Administration) తీసుకువస్తేనే సహాయం చేయగలమని స్పష్టం చేశారు. దీనితో వారసులు ఇద్దరూ గాంధీనగర్ కోర్టును ఆశ్రయించారు. భార్య సాధన తనకు ఎటువంటి అభ్యంతరం లేదని, తన కుమార్తె సుర్ షాను అడ్మినిస్ట్రేటర్‌గా నియమించవచ్చని కోర్టుకు అఫిడవిట్ సమర్పించారు.
కోర్టు యొక్క కీలక నిర్ణయాలు మరియు చట్టపరమైన విశ్లేషణ:
- డిజిటల్ డేటా కూడా "ఆస్తి" కిందకే వస్తుంది: భారతీయ వారసత్వ చట్టం (Indian Succession Act, 1925) లోని సెక్షన్ 278 కింద డిజిటల్ డేటాను కూడా ఒక చట్టబద్ధమైన "ఆస్తి" (Property)గా కోర్టు గుర్తించింది. భారతీయ న్యాయ సంహిత (BNS, 2023), జనరల్ క్లాజెస్ యాక్ట్ (1897), మరియు ఇన్కమ్ టాక్స్ యాక్ట్ (1961) లలోని నిబంధనలను పరిశీలిస్తే డిజిటల్ మరియు అస్పష్టమైన (intangible) ఆస్తులు కూడా ఆస్తి పరిధిలోకి వస్తాయని కోర్టు స్పష్టం చేసింది.
- మరణించిన వ్యక్తికి గోప్యతా హక్కు (Right to Privacy) ఉండదు: ఈ కేసులో అత్యంత ఆసక్తికరమైన అంశం ఏమిటంటే, మరణించిన వ్యక్తి గోప్యతా హక్కులు వారి మరణంతోనే ముగుస్తాయని కోర్టు అభిప్రాయపడింది. సుప్రీంకోర్టు ప్రసిద్ధ 'పుట్టస్వామి' తీర్పును ఉటంకిస్తూ, వ్యక్తిగత గోప్యతా హక్కు అనేది మనిషితోనే పుట్టి, మనిషితోనే అంతమవుతుందని పేర్కొంది. కాబట్టి చనిపోయిన వ్యక్తి ఐక్లౌడ్ డేటాను వారి చట్టబద్ధమైన వారసులకు అందజేయడానికి ఈ హక్కు అడ్డుకాదని కోర్టు స్పష్టం చేసింది.
- నామినేషన్ లేకపోతే వారసులదే హక్కు: డిజిటల్ పర్సనల్ డేటా ప్రొటెక్షన్ యాక్ట్ (DPDP, 2023) ప్రకారం ఒక వ్యక్తి చనిపోతే వారి డేటాను నిర్వహించడానికి ఒక నామినీని నియమించుకోవచ్చు. అయితే శైశవ్ షా ఎవరినీ నామినీగా నియమించలేదు. ఇటువంటి సందర్భంలో డిఫాల్ట్‌గా వారసులకే ఆ డేటాపై పూర్తి హక్కులు లభిస్తాయని జడ్జి హిమాన్షు చౌదరి తీర్పునిచ్చారు.
కోర్టు ఇచ్చిన అంతిమ ఉత్తర్వులు:
కోర్టు అన్ని సాక్ష్యాలను పరిశీలించి క్రింది విధంగా ఉత్తర్వులు జారీ చేసింది:
- కుమార్తె సుర్ షాను శైశవ్ షా డిజిటల్ ఆస్తుల యొక్క ఏకైక అడ్మినిస్ట్రేటర్‌గా కోర్టు నియమించింది.
- ఐక్లౌడ్ లోని డేటాను వారసులకు రికవరీ చేసి ఇవ్వాలని, అలాగే ఫోన్ లోని లోకల్ డేటాను కూడా తిరిగి పొందడంలో సాంకేతికంగా సాధ్యమైనంత వరకు సహాయం చేయాలని యాపిల్ డిస్ట్రిబ్యూషన్ ఇంటర్నేషనల్ లిమిటెడ్‌ను కోర్టు ఆదేశించింది.
ఈ కేసు భారతదేశంలో డిజిటల్ వారసత్వ చట్టాలకు ఒక మైలురాయిగా నిలిచింది. మన భౌతిక ఆస్తులకే కాకుండా మన డిజిటల్ ఆస్తులకు (సోషల్ మీడియా, క్లౌడ్ డేటా, క్రిప్టోకరెన్సీలు మొదలైనవి) కూడా విల్లు రాయడం లేదా సరైన నామినేషన్ ప్రక్రియను పూర్తి చేయడం ఎంత ముఖ్యమో ఈ కేసు మనకు గుర్తుచేస్తోంది.
Disclaimer: This article is intended solely for general awareness and educational purposes. It does not constitute legal advice. The outcome of every case depends upon its own facts, evidence, and applicable law.